خداى - تعالى - و ما سوى اللّه معقول نيست . قال : : و يمكن عروض الوجوب و الامكان للأثر باعتبارين . « 1 » اين جواب از سؤال ديگر است ، تقريرش اين است كه : مذكور شد كه قادر كسيست كه اگر خواهد مىكند فعلى و اگر خواهد نمىكند ، و ما را امرى هست نافى اين معنى ، به جهت آن كه مؤثّر يا مستجمع جميع جهات تأثير است يا نه ؟ اگر اوّل است وجود اثر از او واجب است و الّا محتاج است ترجيح وجود آن به مرجّح زايدى از او ، پس جهات تأثير تمام در واجب نيست و اين خلاف فرض قدرت است . يا آن كه لازم مىآيد در اين صورت ترجيح بدون مرجّحى كه وجود تمام اسباب باشد ، و اين هم نيز باطل است بالضّروره . و ايضا اگر مستجمع جميع جهات تأثير نباشد محال است صدور اثر از او . مدّعا آن كه در اين صورت ممكن نيست تحقّق قادر بودن او از جهت آن كه بر تقدير حصول جميع جهات ممتنع است ترك فعل ، و بر تقدير انتفاء بعض ممتنع است فعل ، پس متحقق نيست امكان وقوع طرفين وجود و عدم از واجب . و تقرير جواب اين است كه : اثر را عارض مىشود نسبت وجوب و امكان به دو اعتبار ، پس متحقّق نمىشود موجب بودن فاعل مطلقا از جهت ملاحظه اين دو اعتبار ، و الّا - يعنى بدون اين دو جهت - لازم مىآيد ترجيح بدون مرجّحى . و بيانش اين است كه : بر فرض

--> ( 1 ) . كشف المراد / 281